Dieta przy stłuszczeniu wątroby (MASLD)

MASLD - co oznacza rozpoznanie

Stłuszczenie wątroby to nadmiar tłuszczu w jej komórkach. Od 2023 roku jego najczęstszą postać nazywa się MASLD - stłuszczeniową chorobą wątroby związaną z dysfunkcją metaboliczną. Nowa nazwa zastąpiła dawne określenie NAFLD (niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby) i lepiej oddaje przyczynę: wątroba stłuszcza się zwykle przy nadwadze, insulinooporności, cukrzycy czy zaburzeniach lipidowych, a nie „sama z siebie”.

O MASLD mówi się, gdy w wątrobie jest za dużo tłuszczu i występuje co najmniej jeden z pięciu czynników:

• nadwaga albo otyłość brzuszna - BMI od 25 albo obwód talii od 80 cm u kobiet i od 94 cm u mężczyzn,
• podwyższona glukoza - na czczo od 100 mg/dl, hemoglobina glikowana (HbA1c) od 5,7% - albo cukrzyca typu 2,
• ciśnienie tętnicze od 130/85 mm Hg albo leczenie nadciśnienia,
• trójglicerydy od 150 mg/dl albo ich leczenie,
• niski cholesterol HDL - do 39 mg/dl u mężczyzn i do 50 mg/dl u kobiet - albo jego leczenie.

Słowniczek nazw z wyników

Stłuszczenie wątroby to też sygnał ostrzegawczy dla serca. Osoby z MASLD częściej chorują na cukrzycę typu 2 i choroby sercowo-naczyniowe - i to one, a nie choroba wątroby, są u nich najczęstszą przyczyną poważnych powikłań. Dlatego dieta przy stłuszczeniu chroni jednocześnie wątrobę, serce i gospodarkę cukrową.

Ile schudnąć - cel w kilogramach

Europejskie wytyczne z 2024 roku podają trzy progi dla osób z nadwagą. Przelicz je na swoją wagę - cel zwykle okazuje się mniejszy, niż się wydaje:

W badaniu, na którym oparto te progi, u osób, które schudły o co najmniej 10%, zapalenie wątroby ustąpiło w 9 przypadkach na 10, a włóknienie cofnęło się u prawie połowy. Liczy się więc każdy kilogram - ale też to, żeby efekt utrzymać na stałe.

Jak szybko chudnąć

Polscy eksperci zalecają chudnąć stopniowo - w zaleceniach z 2019 roku nie szybciej niż o około pół kilograma tygodniowo. Szybki spadek masy ciała zwiększa m.in. ryzyko kamicy żółciowej, a dieta, którą trudno utrzymać, kończy się zwykle powrotem do dawnej wagi. Diety bardzo niskokaloryczne, po których waga spada szybciej, też zmniejszają stłuszczenie, ale stosuje się je tylko pod kontrolą lekarza.

Stłuszczenie u osób szczupłych

Mniej więcej co piąta osoba z MASLD ma prawidłową masę ciała. Częste przyczyny to tłuszcz zgromadzony w okolicy brzucha, mało ruchu, dużo cukru i alkoholu. U osób szczupłych celem jest zwykle utrata 3-5% masy ciała, a przede wszystkim zmiana jakości diety i więcej ruchu.

Co jeść przy stłuszczeniu wątroby

Nie ma jednej „diety na wątrobę”. Wytyczne zalecają sposób żywienia zbliżony do diety śródziemnomorskiej, a przy nadwadze - z umiarkowanym deficytem kalorii. Dieta niskowęglowodanowa i dieta niskotłuszczowa działają podobnie, jeśli prowadzą do takiej samej utraty masy ciała, a dla diety ketogenicznej i postu przerywanego nie wykazano przewagi nad innymi sposobami. Wybieraj więc taki sposób jedzenia, który będziesz w stanie utrzymać.

Na co dzień warto sięgać po:

• warzywa - w każdym posiłku, świeże, mrożone i kiszone,
• owoce - całe, 2-3 porcje dziennie,
• pełnoziarniste produkty zbożowe - pieczywo razowe, kasze, płatki owsiane, brązowy ryż,
• nasiona roślin strączkowych - fasolę, ciecierzycę, soczewicę, kilka razy w tygodniu,
• ryby - co najmniej dwa razy w tygodniu, w tym tłuste ryby morskie,
• tłuszcze roślinne - oliwę, olej rzepakowy, orzechy i nasiona,
• nabiał - jogurt naturalny, kefir, twaróg, sery w umiarkowanych ilościach,
• wodę jako podstawowy napój.

Cukier, fruktoza i słodzone napoje

Największy wpływ na wątrobę ma cukier dodany - zwłaszcza fruktoza w napojach słodzonych, sokach, słodyczach i produktach z syropem glukozowo-fruktozowym. Wątroba przerabia jej nadmiar na tłuszcz i magazynuje go w swoich komórkach. W badaniach obserwacyjnych ryzyko stłuszczenia rosło wraz z liczbą słodzonych napojów: przy co najmniej siedmiu szklankach tygodniowo było o mniej więcej połowę wyższe. Całe owoce to co innego - mają błonnik i mało fruktozy w porcji, dlatego są częścią zalecanego sposobu żywienia.

Tłuszcze - wymiana, nie eliminacja

Przy stłuszczeniu wątroby nie chodzi o to, żeby jeść jak najmniej tłuszczu, tylko o to, żeby wybierać lepsze tłuszcze. Masło, smalec, tłuste mięso i wędliny warto zastępować oliwą, olejem rzepakowym, orzechami i rybami - tłuszcze nienasycone wspierają wątrobę i serce.

Alkohol

Przy stłuszczeniu wątroby najlepiej nie pić alkoholu wcale. Nie ma ilości, o której wiadomo, że chroni wątrobę - dotyczy to też czerwonego wina - a przy zaawansowanym włóknieniu obowiązuje całkowita abstynencja. Dla orientacji: półlitrowe piwo 5% to około 20 g czystego alkoholu, lampka wina (150 ml) około 14 g, a kieliszek wódki (50 ml) około 16 g. Siedem piw w tygodniu to już poziom, przy którym u kobiety rozpoznaje się MetALD.

Kawa

Kawa nie szkodzi wątrobie. W badaniach obserwacyjnych osoby pijące 2-3 filiżanki dziennie miały łagodniejszy przebieg choroby i rzadziej chorowały na marskość - także przy kawie bezkofeinowej. Amerykańscy hepatolodzy uważają, że kawę można zalecać, a europejskie wytyczne są ostrożniejsze, bo nie ma jeszcze badań, które potwierdzałyby to wprost. Pamiętaj tylko o dodatkach: syrop, cukier i bita śmietana zamieniają kawę w deser.

Czy przy stłuszczeniu wątroby można…?

Przykładowe posiłki na jeden dzień

To przykład tego, jak może wyglądać dzień w duchu diety śródziemnomorskiej, a nie gotowy jadłospis - ilości i kaloryczność dobiera się indywidualnie.

Jeśli masz cukrzycę leczoną insuliną lub lekami, które mogą nadmiernie obniżać cukier, zmiany w diecie omów z lekarzem. Ten przykład nie jest też przeznaczony dla osób z marskością wątroby - przy niej potrzeba więcej białka i zupełnie innego planu.

Ruch, który odciąża wątrobę

Wytyczne zalecają co najmniej 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo (np. szybki marsz, rower) albo 75 minut intensywnego. Ruch zmniejsza ilość tłuszczu w wątrobie nawet wtedy, gdy waga spada niewiele, a w połączeniu z dietą ułatwia utrzymanie efektu. Dobrze dodać też ćwiczenia siłowe - mięśnie zużywają glukozę i poprawiają wrażliwość na insulinę.

Badania: co znaczą wyniki

O badaniach decyduje lekarz, ale warto rozumieć, co oznaczają:

• ALT, AST, GGTP - enzymy wątrobowe. Ich podwyższenie może świadczyć o stłuszczeniu, ale prawidłowe wyniki go nie wykluczają - u wielu osób z MASLD enzymy są w normie.
• USG jamy brzusznej - pokazuje tłuszcz w wątrobie. Stopień stłuszczenia w opisie mówi, ile tłuszczu widać, a nie jak bardzo wątroba jest uszkodzona - włóknienia USG nie ocenia.
• FIB-4 - wskaźnik liczony z wieku, AST, ALT i liczby płytek krwi. Wynik poniżej 1,3 oznacza niskie ryzyko zaawansowanego włóknienia; przy wyższym lekarz zwykle kieruje na elastografię.
• Elastografia (np. FibroScan) - bada sztywność wątroby, czyli pośrednio włóknienie. Gdy wskazuje na zaawansowane zmiany, pacjentem zajmuje się hepatolog.

Jeśli masz takie wyniki, prześlij je przed konsultacją - pomogą dopasować zalecenia. Nie jest to jednak warunek rozpoczęcia współpracy.

Ostropest, „detoks” i suplementy

Preparaty z ostropestem (sylimaryną) mogą obniżać enzymy wątrobowe, ale nie poprawiają stanu samej wątroby - wytyczne europejskie i amerykańskie nie zalecają ich jako leczenia. To samo dotyczy „detoksów”, kuracji sokowych i „oczyszczania wątroby”: wątrobie pomaga nie oczyszczanie, tylko mniej cukru i alkoholu oraz mniejsza masa ciała. Witaminę E w dużej dawce lekarz może rozważyć tylko u wybranych chorych z potwierdzonym zapaleniem wątroby - nie stosuj jej na własną rękę.

Od 2024 roku są też pierwsze leki na zaawansowane zapalenie wątroby z włóknieniem. Stosuje się je u wybranych chorych, zawsze razem ze zmianą diety, a decyzję podejmuje lekarz.

Najczęstsze pytania

Współpraca - najczęstsze pytania

O autorce

Marta Pukrowiec

Dietetyk kliniczny

Pracuję z osobami, u których dieta jest częścią leczenia choroby.

• Studia licencjackie: Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy
• Studia magisterskie: Wydział Nauk o Żywności i Żywieniu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu
• Kursy i szkolenia: dialog motywujący dla specjalistów (2024), rola diety i suplementacji w anemii (2024), nietolerancje i alergie pokarmowe a mikrobiom jelitowy (2021), wpływ probiotyków na mikrobiom (2021)
• Zalecenia: według aktualnych badań i wytycznych Polskiego Towarzystwa Dietetyki, Instytutu Żywności i Żywienia oraz Światowej Organizacji Zdrowia

Więcej o mnie

Informacje na tej stronie mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarza. Dieta wspiera leczenie, ale go nie zastępuje - zmian w lekach nie wprowadzaj bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.