Hipoglikemia reaktywna

Czym jest hipoglikemia reaktywna - a czym nie jest

Hipoglikemia, czyli niedocukrzenie, to za niskie stężenie glukozy we krwi. „Reaktywna” lub „poposiłkowa” oznacza, że pojawia się w reakcji na jedzenie - zwykle 2-5 godzin po posiłku bogatym w cukry proste - a nie na czczo.

Według wytycznych amerykańskiego Endocrine Society o hipoglikemii można mówić, gdy spełniona jest tzw. triada Whipple’a:

1. Masz objawy typowe dla niedocukrzenia.
2. W czasie tych objawów zmierzony cukier jest niski - u zdrowych osób objawy pojawiają się zwykle przy stężeniu ok. 55 mg/dl.
3. Objawy ustępują po zjedzeniu lub wypiciu czegoś, co podnosi cukier.

U wielu osób z objawami po jedzeniu cukier zmierzony w ich trakcie jest prawidłowy. To nie znaczy, że objawy są „wymyślone” - to zaburzenie czynnościowe, nazywane zespołem poposiłkowym, w którym dolegliwości wynikają z innych przyczyn, np. reakcji układu nerwowego, wielkości posiłku, kofeiny, niewyspania czy stresu. Dobra wiadomość jest taka, że zasady żywienia opisane niżej pomagają w obu sytuacjach.

Objawy

• wczesne: drżenie rąk, poty, kołatanie serca, niepokój, nagły głód, bladość,
• gdy cukier spada bardziej: osłabienie, trudności z koncentracją, ból głowy, zaburzenia widzenia, rozdrażnienie, splątanie.

Senność po obiedzie to co innego - szczyt senności przypada ok. półtorej godziny po posiłku, niezależnie od jego składu, i wynika głównie z rytmu dobowego. Hipoglikemia reaktywna pojawia się później.

Skąd się bierze

• duża wrażliwość na insulinę - częściej u osób szczupłych i po dużej utracie masy ciała; trzustka wydziela insulinę sprawnie, a cukier po posiłku spada szybciej, niż trzeba,
• stan przedcukrzycowy - insulina wydziela się z opóźnieniem, więc „dogania” cukier dopiero po kilku godzinach i obniża go za bardzo,
• operacje żołądka i bariatryczne - tzw. późny dumping; po bypassie dotyczy ok. 30% osób, po rękawie ok. 10% (więcej na stronie Dieta przed i po operacji bariatrycznej),
• alkohol, zwłaszcza z cukrem - w badaniu kilka drinków z tonikiem słodzonym cukrem wywołało u części osób wyraźny spadek cukru, a te same drinki z tonikiem bez cukru - nie,
• rzadkie przyczyny - m.in. guz trzustki wydzielający insulinę (insulinoma) i niektóre leki; dają one zwykle objawy także na czczo.

Hipoglikemia reaktywna bywa łączona z insulinoopornością, ale nie jest to reguła. W polskim badaniu Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego osoby z potwierdzonymi spadkami cukru miały nawet nieco lepszą wrażliwość na insulinę niż osoby z samymi objawami.

Jak się ją rozpoznaje - i dlaczego krzywa cukrowa nie wystarcza

Krzywa cukrowa (doustny test obciążenia glukozą, OGTT) służy do rozpoznawania cukrzycy i stanu przedcukrzycowego. Wytyczne Endocrine Society mówią wprost, że nie należy jej używać do oceny hipoglikemii poposiłkowej. Powód jest prosty: po wypiciu 75 g czystej glukozy cukier spada poniżej 70 mg/dl u ponad połowy zdrowych osób, a w polskim badaniu z przedłużoną, 5-godzinną krzywą „hipoglikemię” bez żadnych objawów miało 23% zdrowych uczestników. Takie spadki nie są więc dowodem choroby.

Co pomaga ustalić, czy to hipoglikemia:

• pomiar w czasie objawów - glukometrem, a potem, jeśli to możliwe, z krwi żylnej w laboratorium; zapisz godzinę, skład i porę ostatniego posiłku oraz to, czy objawy minęły po jedzeniu,
• dzienniczek posiłków i objawów przez 2-3 tygodnie - pokazuje zależności, których nie widać w pojedynczym badaniu,
• test z posiłkiem mieszanym - zamiast czystej glukozy pacjent zjada typowy posiłek, a cukier mierzy się przez kilka godzin; zleca go lekarz, najczęściej endokrynolog.

Pamiętaj, że glukometr przy niskich wartościach może się mylić nawet o 15 mg/dl - odczyt 60 mg/dl może oznaczać 45 albo 75. Jeden pomiar to wskazówka, a nie rozpoznanie. Przed krzywą cukrową, jeśli lekarz ją zleci, nie ograniczaj węglowodanów - dieta niskowęglowodanowa fałszuje wynik.

Sensor glukozy u osoby bez cukrzycy

Ciągły pomiar glukozy (CGM) jest przydatny w cukrzycy, ale u osób zdrowych łatwo go źle odczytać. W badaniu zdrowych dorosłych cukier był poniżej 70 mg/dl średnio przez ok. 15 minut na dobę - to norma. Nocne „spadki” często wynikają z ucisku czujnika, gdy na nim śpisz, a odczyt jest opóźniony o kilka minut względem krwi. Sensor nie służy do rozpoznania hipoglikemii, ale może pomóc wyłapać zależności między posiłkami a objawami - najlepiej omów wyniki z lekarzem lub dietetykiem, zamiast reagować na każdy „dołek”.

Jak jeść przy hipoglikemii reaktywnej

Polskie badanie z udziałem 40 osób z objawami po jedzeniu pokazało, że trzy miesiące diety o niskim indeksie glikemicznym, a potem trzy miesiące diety śródziemnomorskiej, prowadzonych z dietetykiem, wyraźnie zmniejszyło większość objawów - zwłaszcza głód, problemy z koncentracją, drżenie i zmęczenie - a efekt utrzymał się po roku. Obie diety działały podobnie. Najważniejsze zasady:

• regularne posiłki - zwykle 4-5 dziennie, co ok. 3-4 godziny, dopasowane do Twojego rytmu dnia; nie trzeba jeść co dwie godziny ani „na zapas”,
• węglowodany nigdy same - zawsze z białkiem (jajka, nabiał, ryby, mięso, strączki), tłuszczem (oliwa, orzechy) i warzywami,
• węglowodany złożone o niskim indeksie glikemicznym - pieczywo pełnoziarniste, kasze, makaron al dente, brązowy ryż, strączki, płatki owsiane zamiast słodzonych,
• kolejność na talerzu - najpierw warzywa i białko, potem węglowodany; w badaniach osób z zaburzeniami cukru taka kolejność wyraźnie zmniejszała skok glukozy po posiłku,
• owoce do posiłku, a nie same - całe owoce zamiast soków,
• bez słodkich napojów i soków na pusty żołądek, a słodycze - jako deser po posiłku, nie zamiast niego,
• alkohol tylko do jedzenia i bez słodkich dodatków,
• kawa po posiłku, a nie na czczo - kofeina nie obniża cukru, ale nasila odczuwanie objawów niedocukrzenia.

Co czym zastąpić

Diety, które nie są potrzebne

Wiele osób z hipoglikemią reaktywną próbuje diet: wysokobiałkowej, wegetariańskiej czy bezglutenowej - w polskim badaniu nie przynosiły one poprawy, w przeciwieństwie do zwykłej, dobrze skomponowanej diety. Nie ma też badań, które potwierdzałyby działanie chromu, berberyny, inozytolu czy cynamonu właśnie przy hipoglikemii reaktywnej.

Przykładowe posiłki na jeden dzień

To przykład, a nie gotowy jadłospis - ilości i pory posiłków dobiera się indywidualnie.

Co robić, gdy pojawiają się objawy

1. Jeśli masz glukometr, zmierz cukier i zapisz wynik - to cenna informacja dla lekarza.
2. Zjedz lub wypij ok. 15-20 g szybko przyswajalnych węglowodanów, np. 3-4 tabletki glukozy, pół szklanki soku albo łyżkę miodu.
3. Po 15 minutach sprawdź samopoczucie (i cukier, jeśli możesz). Jeśli objawy nie minęły, powtórz.
4. Gdy poczujesz się lepiej, zjedz pełnowartościowy posiłek lub przekąskę z węglowodanami złożonymi i białkiem, np. kanapkę z pieczywa pełnoziarnistego z twarożkiem. Sam cukier działa krótko i bez tego objawy mogą wrócić.

Zasada „15 g na 15 minut” pochodzi z zaleceń dla osób z cukrzycą - u osób bez cukrzycy stosuje się ją przez analogię.

Najczęstsze pytania

Współpraca - najczęstsze pytania

Informacje na tej stronie mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarza. Dieta wspiera leczenie, ale go nie zastępuje - zmian w lekach nie wprowadzaj bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.