Dieta przy chorobach serca: po zawale, przy miażdżycy i niewydolności serca

Czym są choroby układu krążenia - krótko

Choroby układu krążenia obejmują szeroką gamę problemów zdrowotnych związanych z sercem i naczyniami krwionośnymi. Najczęstsze z nich - obok nadciśnienia tętniczego, któremu poświęcam osobną stronę - to choroba wieńcowa, udar mózgu, niewydolność serca i migotanie przedsionków. Łącznie są one główną przyczyną zgonów na świecie.

Choroba wieńcowa to stan, w którym tętnice dostarczające krew do serca stają się zwężone lub zablokowane przez nagromadzenie tłuszczowych osadów. Skutkiem bywa ból w klatce piersiowej (dławica piersiowa), a nawet zawał serca. Przyczyną jest miażdżyca: osady tłuszczowe (blaszki miażdżycowe) gromadzą się w ścianach tętnic, powodując ich stwardnienie i zwężenie. Może to zwiększyć ryzyko udaru, zawału serca i innych poważnych problemów zdrowotnych.

Niewydolność serca oznacza, że serce pompuje krew słabiej, niż potrzebuje organizm - stąd duszność, zmęczenie i obrzęki. Migotanie przedsionków to najczęstsze zaburzenie rytmu serca: serce bije nieregularnie, a w przedsionkach mogą powstawać skrzepliny, dlatego wiele osób z migotaniem przyjmuje leki przeciwzakrzepowe.

Co jeść po zawale, przy miażdżycy i chorobie wieńcowej

Sposób żywienia jest jednym z najważniejszych czynników, na które masz wpływ w chorobach serca. Najlepiej przebadane są dieta śródziemnomorska i dieta DASH: dużo warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych, nasion roślin strączkowych, orzechów i ryb, a mało przetworzonego mięsa, soli i słodyczy. Europejskie wytyczne z 2024 roku zalecają osobom z chorobą wieńcową dietę śródziemnomorską albo podobną. Te same zasady obowiązują po wszczepieniu stentów, po operacji pomostowania tętnic wieńcowych (bajpasach) i po udarze. W pierwszych dniach po zawale, gdy apetyt jest mniejszy, lepiej sprawdzają się małe, lekkostrawne posiłki, a potem stopniowo przechodzisz na zasady z tabeli.

Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) podają konkretne ilości:

Jeśli masz też cukrzycę, obie diety dobrze się łączą - o tym, jak układać posiłki z myślą o poziomie cukru, piszę na stronie Cukrzyca.

Po udarze mózgu

Po udarze obowiązują te same zasady, a największe znaczenie ma ciśnienie - dlatego tak ważne jest ograniczenie soli. Jeśli po udarze pojawiły się kłopoty z połykaniem, konsystencję posiłków i napojów dobiera się razem z logopedą, bo niewłaściwa grozi zachłyśnięciem i niedożywieniem.

Dieta śródziemnomorska a serce - co pokazały badania

W hiszpańskim badaniu CORDIOPREV 1002 osoby z chorobą wieńcową przez 7 lat stosowały pod opieką dietetyków dietę śródziemnomorską albo niskotłuszczową. W grupie śródziemnomorskiej ryzyko poważnych incydentów - m.in. zawałów, udarów, zabiegów udrażniania tętnic i zgonów sercowych - było o ok. jedną czwartą mniejsze (87 wobec 111 przypadków). Różnica dotyczyła głównie mężczyzn - kobiet było w badaniu niewiele (175) i u nich jej nie wykazano.

Wcześniejsze badanie PREDIMED objęło 7447 osób z dużym ryzykiem, ale bez rozpoznanej choroby serca i naczyń. Dieta śródziemnomorska z dodatkiem oliwy z pierwszego tłoczenia albo orzechów zmniejszała ryzyko zawału, udaru i zgonu sercowego o ok. 30% w porównaniu z dietą z ograniczeniem tłuszczu. W 2018 roku autorzy opublikowali wyniki ponownie, bo w części ośrodków wykryto błędy w losowaniu - po ich uwzględnieniu wnioski się nie zmieniły.

Na polskim talerzu dieta śródziemnomorska wygląda tak:

Czego unikać przy chorobach serca

• wędlin, parówek i kiełbas - mają naraz dużo soli i tłuszczów nasyconych, dlatego wytyczne zalecają ograniczać je najbardziej ze wszystkich rodzajów mięsa,
• ukrytej soli - jest w pieczywie, wędlinach, serach żółtych, zupach z torebki i gotowych daniach; o soli, diecie DASH i potasie piszę na stronie Nadciśnienie,
• słodzonych napojów i soków - dostarczają cukru bez sytości,
• tłuszczów trans - każde 2% energii z nich wiąże się z ok. 23% większym ryzykiem choroby wieńcowej; w Unii Europejskiej przemysłowe tłuszcze trans mogą stanowić najwyżej 2 g na 100 g tłuszczu, a etykieta pomoże je wychwycić w wyrobach cukierniczych,
• smażenia w głębokim tłuszczu - lepiej piec, dusić i gotować na parze; więcej we wpisie Czemu warto ograniczyć smażenie.

Tłuszcze i cholesterol LDL - w skrócie

Hipercholesterolemia, czyli wysoki poziom cholesterolu we krwi, zwiększa ryzyko rozwoju chorób serca. Cholesterol może przyczyniać się do tworzenia blaszek miażdżycowych, które zatykają tętnice, prowadząc do zawałów serca i udarów. Na poziom cholesterolu LDL najbardziej wpływają tłuszcze nasycone (tłuste mięso, masło, smalec, tłuste sery) i tłuszcze trans (część wyrobów cukierniczych i fast foodów). Warto zastępować je tłuszczami nienasyconymi: oliwą, olejem rzepakowym, orzechami i tłustymi rybami morskimi, które dostarczają kwasów omega-3. Znaczenie mają też:

• błonnik rozpuszczalny - płatki owsiane, jęczmień, nasiona roślin strączkowych, jabłka; obniża LDL,
• sterole i stanole roślinne - w produktach wzbogacanych; mogą dodatkowo obniżyć LDL,
• sól - ograniczenie jej do ok. 5 g dziennie (łyżeczka, razem z solą w gotowych produktach) obniża ciśnienie,
• alkohol - im mniej, tym lepiej dla serca.

Dieta może obniżyć cholesterol LDL o kilka do kilkunastu procent, ale nie zastępuje leków, jeśli lekarz je zalecił. Najlepsze efekty daje połączenie leczenia i zmiany sposobu żywienia. O docelowym poziomie LDL po zawale, o tym, ile tłuszczów nasyconych to „mało”, o diecie portfolio i suplementach piszę na stronie Wysoki cholesterol.

Dieta przy niewydolności serca: sól, płyny i codzienne ważenie

Przy niewydolności serca obowiązują te same zasady zdrowego jedzenia, a kilka spraw wymaga szczególnej uwagi. Jeśli przyjmujesz flozynę - dapagliflozynę albo empagliflozynę - nie stosuj diety ketogenicznej ani głodówek, bo sprzyjają rzadkiemu, ale groźnemu powikłaniu: kwasicy ketonowej.

Sól

Wytyczne ESC zalecają, żeby nie przekraczać 5 g soli dziennie. Bardzo ostre ograniczenie nie okazało się jednak lepsze: w badaniu SODIUM-HF dieta z mniej niż ok. 3,75 g soli na dobę (1500 mg sodu) stosowana przez rok nie zmniejszyła liczby hospitalizacji ani zgonów w porównaniu ze zwykłymi zaleceniami. Jeśli przyjmujesz spironolakton, eplerenon, inhibitor ACE, sartan lub sakubitryl z walsartanem albo masz chorobę nerek, nie używaj zamienników soli z potasem bez zgody lekarza - mogą podnieść potas we krwi do groźnego poziomu.

Płyny

Wszystkim chorym wytyczne zalecają unikać picia bardzo dużych ilości, a ograniczenie płynów do 1,5-2 litrów dziennie rozważa się przy ciężkiej niewydolności serca albo niskim sodzie we krwi. W badaniu FRESH-UP u 504 osób leczonych w poradni ograniczenie do 1,5 litra nie poprawiło po 3 miesiącach stanu zdrowia w porównaniu ze swobodnym piciem, za to bardziej dokuczało pragnienie. Ile pić, ustala kardiolog. Jeśli zalecił ograniczenie, do płynów licz też zupy, kompoty, mleko i jogurty pitne, a w upały i przy wymiotach zapytaj, czy pić więcej.

Codzienne ważenie

Waż się codziennie rano - po skorzystaniu z toalety, przed śniadaniem, na tej samej wadze. Szybki przyrost masy ciała to zwykle zatrzymana woda, a nie tłuszcz. Jeśli w ciągu 3 dni przybędzie Ci ponad 2 kg albo nasilą się duszność lub obrzęki, skontaktuj się z lekarzem albo postąp według ustalonego z nim planu, np. zwiększ dawkę leku moczopędnego.

Niedożywienie i kacheksja sercowa

Przy niewydolności serca groźniejsze od nadwagi bywa niezamierzone chudnięcie. Kacheksję sercową rozpoznaje się, gdy w ciągu roku ubywa ponad 5% masy ciała, nie licząc obrzęków. Dotyczy 5-15% chorych, głównie z zaawansowaną chorobą, a obrzęki potrafią ukryć utratę mięśni: waga stoi, a sił ubywa. Mięśnie najlepiej chroni trening oporowy, być może wsparty odpowiednią ilością białka - wytyczne wymieniają 1-1,5 g na kilogram masy ciała dziennie. W badaniu EFFORT indywidualne wsparcie żywieniowe u chorych hospitalizowanych z niewydolnością serca i zagrożonych niedożywieniem zmniejszyło śmiertelność w ciągu 30 dni z 14,8 do 8,4%. W praktyce pomagają mniejsze, częstsze posiłki, białko w każdym z nich, olej dodawany do potraw, a w razie potrzeby doustne preparaty odżywcze.

Dieta przy migotaniu przedsionków: alkohol, kawa i masa ciała

Przy migotaniu przedsionków nie ma osobnej diety, ale kilka spraw ma duże znaczenie:

• alkohol - im więcej pijesz, tym częściej wracają napady, także po ablacji. Wytyczne ESC z 2024 roku zalecają najwyżej 3 standardowe porcje tygodniowo (łącznie ok. 30 g czystego alkoholu) i unikanie picia dużych ilości naraz,
• kawa - w badaniu DECAF 200 osób, które piły kawę i przeszły kardiowersję (przywrócenie prawidłowego rytmu), losowo przydzielono na pół roku do picia ok. filiżanki kawy dziennie albo do rezygnacji z kawy i kofeiny. Nawrót arytmii wystąpił u 47% w pierwszej grupie i u 64% w drugiej. Jeśli kawa wyraźnie wywołuje u Ciebie kołatanie serca, ogranicz ją,
• masa ciała - przy nadwadze celem jest utrata co najmniej 10% masy ciała, która zmniejsza objawy i liczbę napadów; o odchudzaniu piszę na stronie Nadwaga i otyłość,
• suplementy omega-3 - zwiększają ryzyko migotania przedsionków (więcej niżej).

Leki przeciwzakrzepowe a dieta: acenokumarol, warfaryna i NOAC

Acenokumarol i warfaryna blokują działanie witaminy K, dlatego jej ilość w jedzeniu zmienia INR. Charakterystyka produktu leczniczego acenokumarolu zaleca spożywanie względnie stałych ilości pokarmów z witaminą K i unikanie ich w nadmiarze. Zielonych warzyw nie trzeba więc wykluczać - chodzi o to, żeby jeść je regularnie i w podobnych ilościach. INR najbardziej zaburzają nagłe zmiany: początek diety odchudzającej, „zielone koktajle” od poniedziałku, urlop z innym jedzeniem albo kilka dni choroby bez apetytu. Wtedy powiedz o tym lekarzowi i częściej sprawdzaj INR. Te same zasady dotyczą osób, które przyjmują te leki po zakrzepicy żył albo z powodu mechanicznej zastawki serca.

Witamina K w przykładowych porcjach (wartości z bazy USDA, porcje orientacyjne):

Jeśli zwykle jesz brokuły dwa razy w tygodniu, jedz je dalej - gorzej, gdy przez dwa tygodnie nie ma ich wcale, a potem trafiają na talerz codziennie. Przy acenokumarolu i warfarynie uważaj też na:

• sok żurawinowy - przy acenokumarolu i warfarynie nie należy go pić, bo może nasilać działanie leku; opisywano ciężkie krwawienia,
• alkohol - ograniczaj go, bo zmienia działanie leku w trudny do przewidzenia sposób,
• suplementy i zioła - witamina K w preparatach wielowitaminowych, ziele dziurawca (osłabia działanie warfaryny) i inne preparaty mogą zmienić INR; każdy nowy omów z lekarzem albo farmaceutą.

Leki z grupy NOAC - dabigatran, rywaroksaban, apiksaban i edoksaban - nie blokują działania witaminy K, więc nie wymagają pilnowania zielonych warzyw ani badań INR. Rywaroksaban w dawce 15 lub 20 mg przyjmuje się z posiłkiem, bo na czczo gorzej się wchłania. Przy mechanicznej zastawce serca leków z tej grupy się nie stosuje - wtedy pozostaje acenokumarol albo warfaryna.

Omega-3 na serce: ryby czy kapsułki?

Ryby tak, kapsułki raczej nie. Osoby, które jedzą ryby, zwłaszcza tłuste, co najmniej raz w tygodniu, mają w badaniach o ok. 16% mniejsze ryzyko choroby wieńcowej, dlatego wytyczne zalecają ryby 1-2 razy w tygodniu. Suplementy oleju rybiego w zbiorczych analizach prawie nie zmieniały ryzyka zawałów i zgonów. Za to w analizie 7 dużych badań (81 210 osób) zwiększały ryzyko migotania przedsionków o 25%, a w dawkach powyżej 1 g dziennie - o 49%. Tran też jest olejem rybim, więc nie ma powodu, żeby traktować go jako ochronę serca.

Czym innym jest lek: ikozapent etylu w dawce 2 × 2 g dziennie lekarz może rozważyć u osób z dużym ryzykiem, którym mimo statyny trójglicerydy utrzymują się powyżej 135 mg/dl. O jego stosowaniu decyduje kardiolog - to nie jest suplement na co dzień.

Alkohol przy chorobach serca

Alkohol nie chroni serca. Badania genetyczne nie potwierdziły ochronnego działania umiarkowanych ilości - wskazują, że najmniejsze ryzyko chorób serca mają osoby, które nie piją, a każda ilość alkoholu podnosi ciśnienie. „Lampka czerwonego wina na serce” to mit. Jeśli nie pijesz, nie zaczynaj.

Ruch i rehabilitacja kardiologiczna

Po zawale, po zabiegu na tętnicach wieńcowych i przy niewydolności serca wytyczne zalecają rehabilitację kardiologiczną - nadzorowany program ćwiczeń połączony z edukacją, także żywieniową. To jedno z najsilniejszych zaleceń: rehabilitacja zmniejsza liczbę hospitalizacji, incydentów sercowych i zgonów. Skierowanie wystawia lekarz, często już przy wypisie ze szpitala - jeśli go nie masz, zapytaj kardiologa.

Na co dzień wytyczne zalecają 150-300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo, np. szybkiego marszu albo jazdy na rowerze, mniej siedzenia i ćwiczenia siłowe przynajmniej dwa razy w tygodniu. Przy niewydolności serca ruch zaleca się każdemu, kto jest w stanie ćwiczyć. Dieta działa najlepiej razem z regularnym ruchem dopasowanym do stanu zdrowia - zakres aktywności warto ustalić z lekarzem. Już niewielka redukcja masy ciała u osób z nadwagą poprawia ciśnienie, lipidogram i poziom cukru.

Przykładowe posiłki na jeden dzień

To przykład, a nie gotowy jadłospis - ilości dobiera się indywidualnie.

Wędzona ryba bywa bardzo słona, dlatego pastę lepiej zrobić z pieczonej. Przy acenokumarolu szpinak w koktajlu nie szkodzi, jeśli jesz go regularnie, a nie raz na miesiąc. Przy ograniczeniu płynów koktajl, kefir i zupy wlicz do dziennej ilości.

Najczęstsze pytania

Współpraca - najczęstsze pytania

Informacje na tej stronie mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarza. Dieta wspiera leczenie, ale go nie zastępuje - zmian w lekach nie wprowadzaj bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.