Stwardnienie rozsiane a dieta - co jeść przy SM

Dietetyk przy SM - jak mogę Ci pomóc

Dieta nie leczy stwardnienia rozsianego, ale może wspierać leczenie neurologiczne, samopoczucie i siły na co dzień. Na konsultacji omówimy Twoje leki, wyniki i trudności (zmęczenie, problemy z jelitami, masa ciała), a jadłospis ułożę tak, by był przeciwzapalny, bogaty w kwasy omega-3 i prosty w przygotowaniu w gorsze dni. Witaminę D przy SM uzupełniamy suplementacją, bo z samej diety trudno pokryć zapotrzebowanie.

Biorę pod uwagę także to, co przy SM wpływa na jedzenie i picie: problemy z przełykaniem, zaparcia, kłopoty z pęcherzem, kuracje sterydami i zasady przyjmowania leków. Jeśli zmagasz się ze stwardnieniem rozsianym i chcesz sprawdzić, jak właściwa dieta może wspierać Twoje leczenie, zapraszam na indywidualną konsultację.

Umów konsultację

Czym jest stwardnienie rozsiane?

Stwardnienie rozsiane, znane również pod łacińską nazwą sclerosis multiplex, to przewlekła choroba autoimmunologiczna, która atakuje ośrodkowy układ nerwowy. Główną cechą charakterystyczną SM jest uszkodzenie osłonek mielinowych, które otaczają i chronią włókna nerwowe. Mielina pełni funkcję izolacyjną, podobną do plastikowej osłonki kabla elektrycznego - umożliwia szybkie i skuteczne przewodzenie sygnałów elektrycznych między komórkami nerwowymi. Gdy osłonka ta ulega zniszczeniu lub uszkodzeniu, sygnały nerwowe są przekazywane wolniej lub w ogóle nie docierają do celu.

Stwardnienie rozsiane najczęściej dotyka ludzi młodych, między 20. a 40. rokiem życia, przy czym kobiety chorują około dwukrotnie częściej niż mężczyźni. Obecnie nie ma lekarstwa, które mogłoby całkowicie wyleczyć stwardnienie rozsiane, ale dostępnych jest coraz więcej skutecznych metod leczenia, które pozwalają kontrolować chorobę i znacząco poprawiać jakość życia pacjentów. Podstawą terapii SM są leki modyfikujące przebieg choroby (DMD - disease modifying drugs). Zmniejszają one częstość i siłę rzutów oraz spowalniają postęp choroby i narastanie niepełnosprawności. Skuteczność tych leków jest największa, gdy leczenie zostanie włączone na początku choroby.

Dokładne przyczyny stwardnienia rozsianego pozostają nieznane, ale naukowcy są zgodni, że choroba rozwija się w wyniku złożonej interakcji między czynnikami genetycznymi, środowiskowymi i stylem życia. Z czynników zależnych od stylu życia najlepiej poznane są trzy: niedobór witaminy D, otyłość w wieku nastoletnim i palenie papierosów. Otyłość w tym wieku wiąże się z mniej więcej dwukrotnie większym ryzykiem zachorowania, a palenie przyspiesza narastanie niepełnosprawności.

Stwardnienie rozsiane a dieta - co mówią badania

Nie ma jednej, uniwersalnej diety dla wszystkich osób z SM. Brytyjskie wytyczne NICE z 2022 roku mówią wprost: nie ma dowodów, że konkretna dieta zmniejsza zmęczenie przy SM, ale zdrowy sposób żywienia służy ogólnemu zdrowiu. Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN) zaleca porady dietetyczne każdej osobie z SM, przede wszystkim po to, by zapobiegać niedożywieniu i niedoborom.

Najwięcej danych dotyczy zmęczenia. W zbiorczej analizie 12 badań z losowym przydziałem (608 osób) dieta śródziemnomorska, niskotłuszczowa i paleolityczna zmniejszały zmęczenie bardziej niż zwykła dieta. Autorzy ocenili jednak wiarygodność tych wyników jako bardzo niską, bo badania były małe i obarczone ryzykiem błędu. Przekonujących dowodów, że jakakolwiek dieta zmniejsza liczbę rzutów albo spowalnia chorobę, nie ma.

Choć skuteczność diety w leczeniu stwardnienia rozsianego nie została jednoznacznie potwierdzona, uważa się, że właściwa terapia żywieniowa może:

• zapobiegać niedoborom - witaminy B12, żelaza, wapnia i białka,
• pomagać przy zmęczeniu i zaparciach - dzięki regularnym posiłkom, błonnikowi i płynom,
• chronić mięśnie, kości i serce - co przy mniejszej aktywności ma szczególne znaczenie,
• poprawiać ogólny stan zdrowia - w dużych badaniach obserwacyjnych osoby, które jadły najzdrowiej, miały mniejszą niepełnosprawność i lżejsze objawy.

Choć dieta nie zastąpi leczenia farmakologicznego, może stanowić cenne wsparcie w codziennej walce z objawami choroby.

Dieta Swanka, Wahls, ketogeniczna i post - porównanie

W badaniu WAVES 87 osób z rzutowo-remisyjną postacią SM przez 24 tygodnie stosowało dietę Swanka albo Wahls. Zmęczenie zmniejszyło się w obu grupach, a na głównej skali zmęczenia wyniki obu diet były podobne. Badanie nie miało jednak grupy na zwykłej diecie, a uczestnicy dostawali też porady dietetyka i suplementy, m.in. tran i witaminę D - nie wiadomo więc, ile dała sama dieta. Ważne jest, aby dieta była zbilansowana, bezpieczna i możliwa do utrzymania długoterminowo.

Co jeść przy stwardnieniu rozsianym

Najczęściej rekomendowana jest dieta śródziemnomorska lub dieta przeciwzapalna, bogata w omega-3, antyoksydanty i błonnik. W praktyce oznacza to:

• warzywa i owoce - w większości posiłków, np. jagody, czerwona kapusta, buraki; mogą być mrożone,
• produkty pełnoziarniste - kasze, płatki owsiane, pieczywo razowe, brązowy ryż,
• strączki - soczewica, ciecierzyca, fasola, tofu; kilka razy w tygodniu, także zamiast mięsa,
• ryby - dwie porcje tygodniowo, w tym jedna tłusta: łosoś, makrela, śledź, sardynki,
• tłuszcze roślinne - oliwa i olej rzepakowy, orzechy włoskie, siemię lniane,
• nabiał - jogurt, kefir, twaróg, sery, a jeśli go nie jesz - napoje roślinne wzbogacane wapniem,
• białko w każdym głównym posiłku - chroni mięśnie.

W szwedzkim badaniu 2719 osób obserwowano do 15 lat od rozpoznania. Te, które co tydzień jadły ryby chude i tłuste, miały o ok. 1/3 mniejsze ryzyko trwałego pogorszenia sprawności niż osoby, które ryb prawie nie jadły. To wynik obserwacji, a nie dowód, ale pokrywa się z zaleceniami dla wszystkich dorosłych. Więcej o produktach działających przeciwzapalnie piszę we wpisie Dieta przeciwzapalna. Podobny sposób żywienia polecam przy RZS i łuszczycy.

Czego unikać przy SM

Przy SM nie ma produktów zakazanych z powodu samej choroby. Ograniczaj natomiast to, co szkodzi zdrowiu niezależnie od SM i sprzyja tyciu:

• żywność wysoko przetworzona - gotowe dania, słodkie i słone przekąski, fast food,
• wędliny, kiełbasy i dużo czerwonego mięsa - zamieniaj je na ryby, drób i strączki,
• tłuszcze nasycone - tłuste mięso, smalec, dużo masła; ESPEN w zapobieganiu SM sugeruje dietę z mniejszą ilością tłuszczów nasyconych, a większą nienasyconych,
• słodzone napoje, soki i słodycze - przy mniejszej aktywności łatwo o nadmiar kalorii,
• sól - badania nad solą i przebiegiem SM dały sprzeczne wyniki, ale ograniczenie soli pomaga utrzymać prawidłowe ciśnienie, a w czasie kuracji sterydami zmniejsza obrzęki,
• alkohol - pogarsza równowagę i drażni pęcherz.

Palenie nie jest częścią diety, ale rzucenie go to jedna z najważniejszych zmian: według NICE papierosy przyspieszają narastanie niepełnosprawności.

Witamina D przy SM - suplement, nie jadłospis

Niedobór witaminy D w dzieciństwie i młodości jest uważany za istotny czynnik ryzyka. Witamina D odgrywa ważną rolę w regulacji układu odpornościowego. Dlatego sprawdzano, czy jej podawanie zmienia przebieg choroby. Wyniki są niejednoznaczne:

• VIDAMS (2023) - 172 osoby przez 96 tygodni przyjmowały 5000 albo 600 j.m. dziennie; rzut miało odpowiednio 34% i 32% z nich,
• D-Lay MS (2025) - 316 osób po pierwszym epizodzie typowym dla SM dostawało 100 000 j.m. co 2 tygodnie albo placebo; po 2 latach aktywność choroby (rzut lub nowe zmiany w rezonansie) wystąpiła u 60% osób przyjmujących witaminę D wobec 74% w grupie placebo, ale samych rzutów nie było istotnie mniej.

Tak duże dawki podawano pod kontrolą lekarzy i nie przyjmuje się ich na własną rękę. NICE nie zaleca podawania witaminy D wyłącznie po to, by leczyć SM.

Uzupełnianie niedoboru to co innego. Polskie wytyczne z 2023 roku zaliczają SM do chorób, przy których łatwo o niedobór, i zalecają:

• dawkę według wyniku - taką, by stężenie 25(OH)D we krwi wynosiło 30-50 ng/ml,
• bez badania - u dorosłych do 75. roku życia 2000 j.m. dziennie przez cały rok, przy otyłości zwykle dwa razy więcej,
• ostrożność - przy prawidłowej masie ciała nie więcej niż 4000 j.m. dziennie bez zalecenia lekarza.

Witaminy D nie da się dostarczyć z jedzeniem w wystarczającej ilości: w Polsce przez mniej więcej pół roku słońce praktycznie nie pozwala wytworzyć jej w skórze, a ryby, jaja i produkty wzbogacane nie pokrywają zapotrzebowania. Dlatego jadłospisu nie układam pod witaminę D - przyjmujesz ją jako suplement, najlepiej z posiłkiem.

Zmęczenie - jak jeść, gdy brakuje sił

Zmęczenie należy do najczęstszych i najbardziej uciążliwych objawów SM. Żadna dieta go nie usuwa, ale sposób jedzenia może je nasilać albo łagodzić. NICE przypomina, że zmęczenie nie zawsze wynika z samego SM, dlatego z lekarzem sprawdź też inne przyczyny, m.in. niedokrwistość i niedoczynność tarczycy, a także sen, nastrój i działania uboczne leków. Na konsultacji sprawdzę, czy w jadłospisie nie brakuje żelaza, witaminy B12 i białka.

• regularne posiłki - 3-5 dziennie, bez długich przerw, każdy z białkiem i produktem pełnoziarnistym,
• gotowanie na zapas - w lepsze dni podwójne porcje do zamrożenia,
• zdrowe półprodukty - mrożone warzywa, strączki i ryby z puszki, kasza w woreczkach,
• mniej stania przy blacie - krojenie na siedząco, zakupy z dostawą według stałej listy,
• chłodne napoje i lżejsze posiłki w upały - ciepło nasila zmęczenie przy SM.

Masa ciała - gdy waga rośnie albo spada

Przy SM łatwo o oba problemy. Mniej ruchu, zmęczenie i kuracje sterydami sprzyjają tyciu. W niemieckim badaniu 1066 osób z nowo rozpoznanym SM chorzy z otyłością szybciej osiągali umiarkowaną niepełnosprawność niż ci bez otyłości, niezależnie od leczenia. Odchudzanie powinno być stopniowe, bez głodówek i z dużą ilością białka, żeby nie tracić mięśni - więcej na stronie Nadwaga i otyłość.

ESPEN zwraca uwagę na problem odwrotny: utrata masy ciała i niedożywienie są przy SM dobrze znane, a sprzyjają im zmęczenie, mniejsza sprawność rąk, słabszy apetyt i kłopoty z przełykaniem. Jeśli tracisz na wadze, choć się nie odchudzasz, wzbogacę Twój jadłospis, a gdy to nie wystarczy, porozmawiaj z lekarzem o doustnych preparatach odżywczych. Regularne ćwiczenia fizyczne pomagają utrzymać siłę mięśni, poprawiają równowagę i koordynację, a także mają pozytywny wpływ na nastrój.

Problemy z przełykaniem

Według ESPEN zaburzenia połykania dotyczą ponad jednej trzeciej osób z SM. Zwiększają ryzyko zachłystowego zapalenia płuc, odwodnienia i niedożywienia, dlatego warto je regularnie sprawdzać, zwłaszcza przy dużej niepełnosprawności i długim czasie trwania choroby. Sygnały ostrzegawcze to kaszel lub krztuszenie się przy jedzeniu, uczucie, że kęs zatrzymuje się w gardle, i coraz dłuższe posiłki. Konsystencję jedzenia i napojów dobiera się indywidualnie, najlepiej po ocenie przez logopedę:

• miękkie, wilgotne jedzenie - dania duszone, z sosem, zupy krem, pasty, kasze i puree,
• ostrożność z mieszanymi konsystencjami - zupa z kawałkami, płatki z mlekiem, suche i kruche produkty,
• zagęszczanie napojów - tylko wtedy, gdy zaleci je logopeda,
• spokój przy stole - wyprostowana pozycja, małe kęsy, bez rozmowy w trakcie przełykania,
• leki - nie krusz tabletek i nie otwieraj kapsułek bez pytania lekarza lub farmaceuty; fumaranu dimetylu i famprydyny nie wolno dzielić ani kruszyć.

Pęcherz i jelita - ile pić i co jeść przy zaparciach

Kłopoty z pęcherzem są przy SM częste, a wiele osób pije wtedy mniej, żeby rzadziej chodzić do toalety. To błędne koło: stężony mocz bardziej drażni pęcherz, a mała ilość płynów sprzyja zakażeniom układu moczowego i zaparciom. Brytyjska organizacja MS Trust zaleca ok. 2 litry płynów dziennie, tak by mocz był jasnożółty. Liczą się też herbata i kawa, ale jeśli po kawie nasila się parcie, zamień część na bezkofeinową. Pij regularnie w ciągu dnia, a mniej przed snem, jeśli w nocy budzi Cię potrzeba oddania moczu. Nie ograniczaj płynów na własną rękę - nagłe parcie i nietrzymanie moczu można leczyć, więc powiedz o nich neurologowi albo urologowi.

Według MS Trust zaparcia dotyczą nawet 7 na 10 osób z SM. Pomagają:

• regularne posiłki, zwłaszcza śniadanie - odruch, który pobudza jelita, jest najsilniejszy ok. pół godziny po jedzeniu, szczególnie rano,
• stała pora na toaletę - najlepiej po posiłku, bez pośpiechu,
• błonnik zwiększany stopniowo i popijany - najpierw z warzyw, owoców, płatków owsianych i siemienia lnianego; duża ilość otrąb potrafi zaparcie nasilić,
• ruch - nawet krótki spacer albo ćwiczenia na siedząco,
• przegląd leków - zaparcia nasilają m.in. leki na pęcherz nadreaktywny, baklofen, część leków przeciwdepresyjnych i preparaty żelaza.

Kości i sterydy

W zbiorczej analizie 51 badań osoby z SM miały osteoporozę ok. 1,7 raza częściej, a złamania prawie 2 razy częściej niż osoby zdrowe. Kościom szkodzą mniejsza aktywność, upadki, niedobór witaminy D i częste kuracje sterydami, dlatego NICE zaleca regularną ocenę zdrowia kości. W diecie liczą się wapń (nabiał 2-3 razy dziennie, sardynki z ośćmi, tofu z wapniem, napoje roślinne wzbogacane wapniem), witamina D w suplemencie oraz białko, które razem z ruchem chroni mięśnie i zmniejsza ryzyko upadków.

Leczenie rzutów opiera się głównie na glikokortykosteroidach, które przyspieszają powrót do zdrowia po zaostrzeniu objawów. Krótka kuracja nie wymaga specjalnej diety, ale sterydy zwiększają apetyt, podnoszą cukier we krwi, sprzyjają obrzękom i podrażniają żołądek. Tabletki przyjmuje się rano, z jedzeniem. W tych dniach jedz regularnie, ogranicz słodycze, słodzone napoje i sól, a apetyt zaspokajaj warzywami i daniami bogatymi w białko. Jeśli masz cukrzycę, ustal z lekarzem, jak często mierzyć cukier w czasie kuracji.

Leki na SM a jedzenie

Większość leków modyfikujących przebieg SM można przyjmować niezależnie od posiłków, ale kilka ma swoje zasady. Tabela opiera się na charakterystykach produktów leczniczych:

Pozostałe leki w zastrzykach i wlewach nie wymagają zmian w diecie. Nie zmieniaj sposobu przyjmowania leków bez konsultacji z lekarzem - tabela pomaga tylko dopasować do nich posiłki.

Suplementy przy SM - które mają sens

Mity o diecie przy SM

• „Gluten szkodzi każdemu, kto ma SM” - ESPEN nie zaleca diety bezglutenowej przy SM, bo w badaniach odstawienie glutenu nie przyniosło korzyści. Wyjątkiem jest celiakia - wtedy gluten trzeba wykluczyć całkowicie.
• „Trzeba odstawić mleko” - hipoteza o szkodliwości białek mleka pochodzi z badań laboratoryjnych i na zwierzętach. Nie ma badań, w których rezygnacja z nabiału poprawiałaby przebieg SM, a nabiał to główne źródło wapnia dla kości, które przy SM są słabsze.
• „Dieta dr Dąbrowskiej oczyści organizm” - to kilkutygodniowa głodówka warzywno-owocowa, której skuteczności przy SM nie badano. Grozi utratą mięśni oraz niedoborem białka i wapnia.
• „Im więcej witaminy D, tym lepiej” - duże dawki przyjmowane bez kontroli mogą podnieść stężenie wapnia we krwi i sprzyjać kamicy nerkowej.

Przykładowe posiłki na jeden dzień

To przykład, a nie gotowy jadłospis - ilości dobiera się indywidualnie.

Najczęstsze pytania

Współpraca - najczęstsze pytania

O autorce

Marta Pukrowiec

Dietetyk kliniczny

Pracuję z osobami, u których dieta jest częścią leczenia choroby.

• Studia licencjackie: Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy
• Studia magisterskie: Wydział Nauk o Żywności i Żywieniu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu
• Kursy i szkolenia: dialog motywujący dla specjalistów (2024), rola diety i suplementacji w anemii (2024), nietolerancje i alergie pokarmowe a mikrobiom jelitowy (2021), wpływ probiotyków na mikrobiom (2021)
• Zalecenia: według aktualnych badań i wytycznych Polskiego Towarzystwa Dietetyki, Instytutu Żywności i Żywienia oraz Światowej Organizacji Zdrowia

Więcej o mnie

Informacje na tej stronie mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarza. Dieta wspiera leczenie, ale go nie zastępuje - zmian w lekach nie wprowadzaj bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.