Dieta przy RZS - co jeść przy reumatoidalnym zapaleniu stawów

Dietetyk przy RZS - jak mogę Ci pomóc

Dieta nie zastąpi leczenia farmakologicznego RZS, ale odpowiednie żywienie może odgrywać istotną rolę wspomagającą. Układam jadłospis według tego, co przy RZS ma najmocniejsze oparcie w badaniach: sposobu żywienia śródziemnomorskiego, prawidłowej masy ciała i ochrony mięśni, kości oraz serca - zamiast długich list zakazanych produktów.

W czasie konsultacji sprawdzam, jakie leki przyjmujesz, bo przy metotreksacie, leflunomidzie czy sterydach jedzenie i picie mają swoje zasady. Pytam też o apetyt, zmiany masy ciała, wyniki badań i to, ile masz siły na gotowanie. Otrzymasz również praktyczne wskazówki, jak radzić sobie z przygotowywaniem posiłków w dniach, gdy dokucza ból (np. pomysły na proste dania, które nie obciążą stawów dłoni podczas gotowania). Wsparcie, jakie oferuje dietetyk, uzupełnia leczenie medyczne i rehabilitację.

Umów konsultację

Czym jest RZS - krótko

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to przewlekła (długotrwała) choroba o podłożu autoimmunologicznym. Oznacza to, że układ odpornościowy, który zwykle chroni organizm przed infekcjami, błędnie atakuje własne tkanki - głównie błonę wyściełającą stawy. W rezultacie dochodzi do stanu zapalnego (czyli bólu, obrzęku i sztywności) w obrębie stawów i ich okolic. RZS najczęściej atakuje drobne stawy dłoni i stóp, zwykle symetrycznie po obu stronach ciała. Choroba ma charakter układowy - może wpływać nie tylko na stawy, ale też na inne narządy (np. serce, płuca). To odróżnia ją od zwyrodnienia stawów (choroby zwyrodnieniowej), która dotyczy głównie zużycia chrząstki.

Reumatoidalne zapalenie stawów, dawniej nazywane gośćcem, jest jedną z najczęstszych chorób reumatycznych. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na świecie z RZS żyje około 18 milionów osób, a choroba częściej dotyka kobiety niż mężczyzn. Podstawą leczenia są tzw. leki modyfikujące przebieg choroby (LMPCh, np. metotreksat, leflunomid) oraz nowoczesne leki biologiczne, które hamują nieprawidłowe reakcje układu odpornościowego. Dodatkowo stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) i glikokortykosteroidy (steroidy) w celu szybkiego złagodzenia objawów. Leczenie dobiera lekarz reumatolog.

Nieleczone RZS - skutki

Reumatoidalne zapalenie stawów jest chorobą postępującą - oznacza to, że bez właściwego leczenia będzie się nasilać. Przewlekły stan zapalny stopniowo uszkadza struktury stawowe: dochodzi do niszczenia chrząstek, kości oraz więzadeł, co powoduje deformacje stawów (np. charakterystyczne skrzywienia palców dłoni) i utratę ich funkcji. Długotrwały stan zapalny zwiększa ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego (np. zawału serca czy udaru), problemów z płucami (takich jak włóknienie płuc czy guzki reumatoidalne w płucach) oraz powikłań ze strony układu nerwowego. Nieleczone RZS sprzyja również rozwojowi osteoporozy (zrzeszotnienia kości) i niedokrwistości związanej z przewlekłym stanem zapalnym. Wczesne rozpoznanie choroby jest bardzo ważne, ponieważ szybkie rozpoczęcie leczenia pozwala spowolnić postęp RZS i ograniczyć uszkodzenia stawów.

RZS a dna moczanowa i łuszczycowe zapalenie stawów

W dnie moczanowej kryształy kwasu moczowego wywołują nagłe, bardzo bolesne napady, często w stawie palucha, a w jadłospisie liczą się przede wszystkim alkohol, podroby i słodzone napoje - opisuję to na stronie Dna moczanowa. Łuszczycowe zapalenie stawów towarzyszy łuszczycy, bywa niesymetryczne i potrafi objąć cały palec; dietę przy nim znajdziesz na stronie Łuszczyca.

Co realnie daje dieta przy RZS - co mówią zalecenia

Europejskie zalecenia EULAR z 2021 roku dotyczące stylu życia przy chorobach reumatycznych zaczynają od zasady, że zdrowe nawyki uzupełniają leczenie, a nie je zastępują. Zdrowa, zróżnicowana dieta jest ich stałym elementem, ale chorzy powinni wiedzieć, że jedzenie konkretnych produktów raczej nie przyniesie dużych korzyści. To zalecenie ma najwyższą siłę, bo opiera się na 24 przeglądach systematycznych i 150 badaniach.

Amerykańskie Kolegium Reumatologii (ACR) oceniło w wytycznych z 2022 roku 12 sposobów żywienia. Warunkowo zaleciło tylko dietę śródziemnomorską, bo w badaniach zmniejszała ból, choć nie zmieniała sprawności ani aktywności choroby. Pozostałe, m.in. przeciwzapalną, wegańską, bezglutenową, ketogeniczną, paleo i post przerywany, warunkowo odradziło. Brytyjskie wytyczne NICE radzą podobnie: więcej pieczywa, owoców, warzyw i ryb, mniej mięsa, a masło i ser zastąpione produktami z olejów roślinnych.

Dieta działa więc przy RZS przede wszystkim pośrednio:

Co jeść przy RZS - dieta śródziemnomorska w praktyce

Przy RZS sposób żywienia ma większe znaczenie niż pojedyncze „produkty przeciwzapalne”. Przykładem jest dieta śródziemnomorska, bogata w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, ryby (źródło kwasów omega-3) i oliwę z oliwek. Badania sugerują, że taki sposób odżywiania może złagodzić objawy RZS i poprawić samopoczucie.

W szwedzkim badaniu 51 osób z aktywnym, choć stabilnie leczonym RZS przez 12 tygodni jadło według diety śródziemnomorskiej albo zwykłej. W grupie śródziemnomorskiej aktywność choroby (wskaźnik DAS28) zmniejszyła się o 0,56, a sprawność i witalność się poprawiły; w grupie kontrolnej istotnych zmian nie było. Nowsze badanie ADIRA (2020) sprawdzało u 50 osób dietę przeciwzapalną z rybami 3-4 razy w tygodniu, strączkami, pełnymi ziarnami, jagodami i jogurtem. W głównej analizie różnica w aktywności choroby nie była istotna statystycznie, a u osób, które przeszły oba etapy, była niewielka, ale na korzyść diety. Zmiana diety pomaga więc, choć skromniej, niż obiecują poradniki.

Wśród warzyw i owoców nie ma zakazanych. Szczególnie polecane są warzywa liściaste, jagody, cytrusy, papryka. Listę produktów o działaniu przeciwzapalnym i zawartość omega-3 w rybach znajdziesz we wpisie Dieta przeciwzapalna. Zasady na tej stronie dotyczą dorosłych.

Czego unikać przy RZS

Sama choroba nie wymaga skreślania żadnej grupy produktów. Ograniczaj natomiast to, co sprzyja tyciu, chorobom serca i działaniom niepożądanym leków.

Żywność wysoko przetworzona: fast foody, słodycze, słodzone napoje - zawierają dużo cukru, soli i tłuszczu, a mało błonnika, więc sprzyjają przyrostowi masy ciała.

Czerwone mięso i tłuste wędliny: spożywane w nadmiarze dostarczają nasyconych tłuszczów, które mogą zwiększać stan zapalny. Lepiej wybierać chude białe mięso (drób) lub ryby.

Alkohol: jego nadmiar może nasilać stan zapalny i kolidować z niektórymi lekami. Według EULAR niewielkie ilości raczej nie pogarszają przebiegu chorób reumatycznych, ale umiarkowane picie wiąże się przy RZS z częstszymi zaostrzeniami i chorobami towarzyszącymi. Przy metotreksacie i leflunomidzie charakterystyki leków nakazują unikać alkoholu. Najlepiej ograniczyć alkohol do minimum lub całkowicie go odstawić.

Sól: nadmierne solenie potraw sprzyja zatrzymaniu wody w organizmie i może podnosić ciśnienie krwi, co jest niewskazane m.in. przy terapii sterydami. Warto ograniczyć sól i unikać bardzo słonych przekąsek.

Omega-3 i inne suplementy przy RZS

Kwasy omega-3 to najlepiej przebadany składnik diety przy RZS. W zbiorczej analizie 10 badań z losowym przydziałem dawka co najmniej 2,7 g EPA i DHA dziennie, przyjmowana przez co najmniej 3 miesiące, zmniejszała zużycie NLPZ. Obrzęk stawów i poranna sztywność nie zmieniły się jednak istotnie. To ponad dziesięć razy więcej, niż wynosi norma dla dorosłych (250 mg), więc trudno uzyskać taką ilość z samego jedzenia. ACR stawia na jedzenie, a nie na suplementy, choć przyznaje, że witamina D służy kościom, a olej rybi sercu.

Leki na RZS a jedzenie i alkohol

Część leków na RZS ma zasady, które dotyczą talerza i kieliszka. Pochodzą one z charakterystyk produktów leczniczych (ChPL):

Leków nie odstawiaj i nie zmieniaj pory ich przyjmowania bez zgody lekarza.

Metotreksat a kwas foliowy

Metotreksat działa przeciwko kwasowi foliowemu - to część jego mechanizmu. Dlatego reumatolog zwykle przepisuje razem z nim kwas foliowy w tabletkach, w określonej dawce i w określone dni. W przeglądzie Cochrane (6 badań, 624 osoby) kwas foliowy lub folinowy zmniejszał częstość nudności, wymiotów i bólu brzucha o 26%, wzrostów prób wątrobowych o 77%, a przerywania leczenia o 61% - i nie osłabiał działania metotreksatu. Dieta bogata w zielone warzywa, strączki i pełne ziarna jest korzystna, ale tabletek nie zastąpi. Z kolei preparaty wielowitaminowe z kwasem foliowym kupione na własną rękę mogą zaburzyć ustalone leczenie - charakterystyka metotreksatu zastrzega, że mogą zmniejszać jego skuteczność.

Sterydy przy RZS - kości, sól i cukier

Glikokortykosteroidy szybko łagodzą objawy, ale w średnich i dużych dawkach zatrzymują sód i wodę, zwiększają utratę potasu i wapnia, podnoszą poziom cukru we krwi i pobudzają apetyt. Np. długotrwałe przyjmowanie steroidów sprzyja osteoporozie i zatrzymaniu sodu - dietetyk zaleci wtedy dietę bogatą w wapń i ubogą w sól. W praktyce:

• wapń - 1000 mg dziennie, a u kobiet po 50. i mężczyzn po 65. roku życia 1200 mg; najlepiej z nabiału, sardynek z ośćmi, tofu z wapniem i napojów roślinnych wzbogacanych wapniem,
• witamina D - w suplemencie, w dawce dobranej do wyniku badania,
• mniej soli - to mniej obrzęków i niższe ciśnienie,
• potas z warzyw, owoców i strączków - tabletki z potasem tylko z zalecenia lekarza,
• mniej słodyczy i słodzonych napojów - głód zaspokajaj warzywami i daniami z białkiem.

Przy cukrzycy kuracja sterydami wymaga częstszych pomiarów glukozy - plan ustal z lekarzem.

Masa ciała i palenie przy RZS - dlaczego zmieniają działanie leków

W zbiorczej analizie badań osoby z otyłością miały mniej więcej o 40% mniejszą szansę na remisję i o połowę mniejszą na remisję trwałą niż chorzy bez otyłości. Amerykańscy reumatolodzy zwracają też uwagę na słabszą odpowiedź na leczenie. Dwa czynniki ryzyka, na które masz wpływ:

• Otyłość: Nadmierna masa ciała wiąże się z wyższym ryzykiem wystąpienia RZS oraz cięższym przebiegiem choroby. Tkanka tłuszczowa wydziela substancje prozapalne, które mogą zaostrzać stan zapalny.
• Palenie tytoniu: Palenie papierosów istotnie podnosi ryzyko rozwoju reumatoidalnego zapalenia stawów. U palaczy choroba ma też często cięższy przebieg. Rzucenie palenia jest ważne zarówno w profilaktyce, jak i dla osób już chorujących.

Redukcja nadmiernej masy ciała zmniejsza obciążenie chorych stawów (szczególnie kolan i bioder) oraz obniża ogólny poziom stanu zapalnego w organizmie. EULAR zaleca osobom z nadwagą odchudzanie pod opieką lekarza i dietetyka - przez zdrową dietę i więcej ruchu. Po wyraźnej zmianie masy ciała lekarz może też skorygować dawki leków. Chudnij powoli, zwykle 0,5-1 kg na tydzień, z dużą ilością białka i bez głodówek - zasady opisuję na stronie Nadwaga i otyłość.

Utrata mięśni przy RZS - kacheksja reumatoidalna

Przy RZS mięśni może ubywać nawet wtedy, gdy waga się nie zmienia, bo ich miejsce zajmuje tłuszcz. To tzw. kacheksja reumatoidalna. W zbiorczej analizie badań dotyczyła 19% chorych, a przy dokładnym pomiarze składu ciała metodą DXA - 29%. Mogą wystąpić stany podgorączkowe (niewysoka gorączka), utrata apetytu czy utrata masy ciała. Co pomaga:

• białko w każdym posiłku - osobnej normy dla RZS nie ma, ale u starszych osób z chorobami przewlekłymi eksperci zalecają 1,2-1,5 g białka na każdy kilogram masy ciała; przy wadze 70 kg to ok. 85-105 g dziennie,
• ćwiczenia - EULAR zaleca każdemu choremu ćwiczenia wytrzymałościowe i wzmacniające, o co najmniej umiarkowanej intensywności; są bezpieczne i nigdy nie jest za późno, żeby zacząć,
• mniejsze, częstsze posiłki - przy słabym apetycie, z jajkami, twarogiem, rybami i strączkami.

Ważne jest jednak dostosowanie ćwiczeń do możliwości chorego i unikanie nadmiernego przeciążenia chorych stawów, zwłaszcza podczas zaostrzeń. Ważny jest też odpowiedni odpoczynek - w okresach nasilenia objawów pacjent powinien więcej wypoczywać, z kolei w okresie remisji starać się być aktywnym na miarę swoich możliwości. Niezamierzony spadek masy ciała zgłoś reumatologowi.

Post, dieta wegańska i dieta Dąbrowskiej przy RZS - co pokazały badania

Przegląd Cochrane pokazuje też koszt takich prób: w badaniach diet więcej osób rezygnowało z udziału, a uczestnicy tracili średnio ok. 3 kg więcej niż w grupach kontrolnych. Przy chorobie, w której łatwo stracić mięśnie, nie jest to obojętne.

Mity o diecie przy RZS

• „Dieta przeciwzapalna wyleczy RZS” - nie ma takiej diety. Zmiana diety może zmniejszyć ból i ryzyko chorób towarzyszących, ale aktywność choroby obniżają przede wszystkim leki.
• „Każdy chory na RZS powinien odstawić gluten” - ACR odradza dietę bezglutenową bez wskazań. Gluten wyklucza się przy celiakii, a badanie w jej kierunku robi się przed zmianą diety - więcej na stronie Celiakia.
• „Pomidory, papryka i ziemniaki nasilają RZS” - nie ma badań z grupą kontrolną, które by to potwierdzały, a w badaniu ADIRA dieta przeciwzapalna zawierała ziemniaki. Każdy organizm jest inny, więc niektórzy pacjenci mogą zauważyć, że określone pokarmy im nie służą (np. nasilenie objawów po zjedzeniu bardzo pikantnych potraw lub produktów mlecznych). Dlatego dobrze jest obserwować swój organizm i w razie potrzeby prowadzić dzienniczek żywieniowy, aby wychwycić ewentualne indywidualne nietolerancje.
• „Testy IgG z krwi pokażą, co szkodzi stawom” - według europejskich alergologów (EAACI) takie testy nie służą do układania diety; wyjaśniam to na stronie Nietolerancje pokarmowe.

Przykładowe posiłki na jeden dzień

To przykład, a nie gotowy jadłospis - ilości dobiera się indywidualnie. W tym dniu ryba pojawia się dwa razy, nabiał - trzy, do tego strączki i niewiele krojenia.

Najczęstsze pytania

Współpraca - najczęstsze pytania

O autorce

Marta Pukrowiec

Dietetyk kliniczny

Pracuję z osobami, u których dieta jest częścią leczenia choroby.

• Studia licencjackie: Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy
• Studia magisterskie: Wydział Nauk o Żywności i Żywieniu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu
• Kursy i szkolenia: dialog motywujący dla specjalistów (2024), rola diety i suplementacji w anemii (2024), nietolerancje i alergie pokarmowe a mikrobiom jelitowy (2021), wpływ probiotyków na mikrobiom (2021)
• Zalecenia: według aktualnych badań i wytycznych Polskiego Towarzystwa Dietetyki, Instytutu Żywności i Żywienia oraz Światowej Organizacji Zdrowia

Więcej o mnie

Informacje na tej stronie mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarza. Dieta wspiera leczenie, ale go nie zastępuje - zmian w lekach nie wprowadzaj bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.