Dieta przy nadczynności tarczycy - co jeść, ile jodu i jak nie przytyć po leczeniu

Dietetyk przy nadczynności tarczycy - jak mogę Ci pomóc

Przy nadczynności tarczycy dieta zmienia się w trakcie leczenia: najpierw chroni masę ciała i mięśnie, a gdy leki zaczną działać - pilnuje, żeby waga nie przekroczyła tej sprzed choroby. Na konsultacji przeanalizuję Twój jadłospis: ile dostarcza energii, białka, wapnia i witaminy D. Szczególnie ważna jest ocena spożycia jodu, który w nadmiarze może nasilać objawy nadczynności tarczycy. Sprawdzę, czy jod nie trafia do Ciebie z suplementów, preparatów „na tarczycę” albo ziołowych mieszanek z wodorostami.

Szczególnie ważne jest wsparcie w okresie przechodzenia z diety wysokoenergetycznej do normokalorycznej. Przemiana materii zwalnia wtedy szybciej, niż większość osób się spodziewa, dlatego zmniejszamy porcje z wyprzedzeniem. Uwzględniam też leki i zaplanowane leczenie jodem promieniotwórczym albo operację. Jeśli potrzebujesz indywidualnego wsparcia w planowaniu diety przy nadczynności tarczycy, skontaktuj się ze mną, aby umówić konsultację dostosowaną do Twoich potrzeb.

Umów konsultację

Czym jest nadczynność tarczycy - krótko

Nadczynność tarczycy jest zaburzeniem, w którym tarczyca produkuje za dużo hormonów w stosunku do potrzeb organizmu. Te hormony regulują funkcję większości tkanek organizmu, wpływając na metabolizm oraz termogenezę, czyli produkcję ciepła. Nadczynność tarczycy rozpoznaje się, jeżeli obniżonemu stężeniu TSH towarzyszy podwyższone stężenie FT4 i/lub FT3 w surowicy. Gdy obniżone jest samo TSH, mówi się o nadczynności subklinicznej, która często nie daje objawów.

Najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy jest autoimmunologiczna choroba Gravesa-Basedowa, w której przeciwciała pobudzają tarczycę do pracy. Na drugim miejscu jest wole guzkowe toksyczne: w tarczycy powstają guzki, które same, bez sygnału z przysadki (TSH), produkują za dużo hormonów. Zwykle rozwija się latami - często z wola, które pojawiło się wcześniej przy niedoborze jodu. Zapalenie tarczycy może przejściowo powodować nadczynność na skutek uwalniania dużych ilości hormonów z uszkodzonych komórek gruczołu - tak bywa po porodzie i na początku choroby Hashimoto. Objawy nadczynności daje też zbyt duża dawka lewotyroksyny.

Leczenie farmakologiczne stanowi często pierwszą linię terapii i polega na stosowaniu leków przeciwtarczycowych, czyli tyreostatyków, które hamują biosyntezę hormonów tarczycy. Najczęściej stosowanym lekiem jest tiamazol, a w chorobie Gravesa-Basedowa przyjmuje się go zwykle przez 12-18 miesięcy.

Co realnie daje dieta przy nadczynności tarczycy

Dieta nie obniży hormonów tarczycy - to zadanie leków. Jej rolą jest pokryć zwiększone zapotrzebowanie na energię i białko, tak żeby choroba nie odbierała masy ciała i mięśni. Realny wpływ ma na:

• masę ciała i mięśnie - w aktywnej fazie pomaga zatrzymać chudnięcie, a po wyrównaniu hormonów - nie przekroczyć wagi sprzed choroby,
• kości - do ich odbudowy potrzebne są wapń, witamina D i białko,
• działanie leku - przy nadmiarze jodu z suplementów i wodorostów tiamazol działa słabiej,
• objawy - mniej kofeiny to mniej kołatania serca, a lżejsze posiłki pomagają przy częstych wypróżnieniach,
• oczy - przy orbitopatii znaczenie mają rzucenie palenia, selen i poziom cholesterolu.

Ile kalorii i białka przy nadczynności tarczycy

Jedz tyle, żeby masa ciała przestała spadać - to najprostsza miara. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ) zaleca dietę o zwykłej kaloryczności osobom z prawidłową masą ciała (BMI 18,5-24,9), a dietę wysokoenergetyczną - gdy pojawia się niedowaga albo chudnięciu towarzyszy zanik mięśni. Wtedy pomaga nawet 6-7 mniejszych posiłków dziennie i dodatki bogate w energię: orzechy, nasiona, oleje, awokado i suszone owoce.

Zwiększona przemiana materii powoduje przyspieszone zużywanie energii, co często skutkuje utratą masy ciała mimo zwiększonego apetytu. W japońskim badaniu 20 osób z nowo rozpoznaną chorobą Gravesa-Basedowa wydatek energii w spoczynku był średnio o ok. 60% wyższy, niż wynikało ze wzoru. Po miesiącu leczenia był wyższy już tylko o jedną trzecią, a po 3-6 miesiącach wrócił do normy - i był nawet niższy niż u zdrowych ochotników. Dodatkowe kalorie są więc potrzebne zwykle tylko przez kilka tygodni.

Białko powinno dostarczać 12-15% energii, a przy chudnięciu - więcej; według niektórych źródeł, na które powołuje się NCEŻ, nawet ok. 110-130 g na dobę. Mięśnie odbudowują się głównie po wyrównaniu hormonów, dlatego porcji białka nie zmniejszaj nawet wtedy, gdy kalorie trzeba już ograniczyć. Przy chorobie nerek ilość białka ustala lekarz.

Jak nie chudnąć dalej

Co jeść przy nadczynności tarczycy

Przy nadczynności tarczycy sprawdza się zwykły, urozmaicony sposób żywienia z większą ilością białka i wapnia, a przy chudnięciu - także energii. W praktyce:

• białko w każdym posiłku - jaja, twaróg, jogurt, kefir, drób, chude mięso, ryby, tofu i nasiona roślin strączkowych,
• nabiał codziennie, w kilku posiłkach - to główne źródło wapnia; przy nietolerancji laktozy wybieraj produkty bez laktozy i sery dojrzewające,
• ryby 2-3 razy w tygodniu - także tłuste, jak łosoś, makrela czy śledź; polskie zalecenia radzą jeść je z umiarem, m.in. ze względu na jod,
• pełnoziarniste produkty zbożowe - kasze, pieczywo razowe, płatki owsiane, a przy biegunkach przez jakiś czas jaśniejsze,
• warzywa i owoce - do każdego posiłku, także brokuły, kalafior i kapusta; są zdrowe, choć nie zastąpią leku,
• tłuszcze roślinne - olej rzepakowy, oliwa, orzechy, pestki i awokado to najprostszy sposób, żeby dodać kalorii bez zwiększania objętości posiłku,
• płyny - kobiety potrzebują ok. 2 litrów, a mężczyźni ok. 2,5 litra wody dziennie z napojów i jedzenia; przy poceniu i biegunce - więcej.

Czego unikać przy nadczynności tarczycy

Przy nadczynności tarczycy unikaj przede wszystkim skoncentrowanych źródeł jodu, a w aktywnej fazie choroby - także tego, co nasila objawy:

• preparatów „na tarczycę” i suplementów z jodem albo kelpem - nadmiar jodu osłabia działanie tiamazolu, a przy wolu guzkowym może nadczynność wywołać albo zaostrzyć,
• wodorostów w jedzeniu - nori, wakame i kombu, także w sushi, zupach i przekąskach,
• ashwagandhy w suplementach „na stres” - może pobudzać tarczycę, więc przy nadczynności przyjmuj ją tylko za zgodą lekarza,
• dużych ilości kofeiny, a także napojów energetycznych i alkoholu - nasilają kołatanie serca i bezsenność,
• biotyny przed pobraniem krwi - suplementy „na włosy” zawierają jej tyle, że wynik może wyglądać jak nadczynność; według Norm żywienia oznaczenia zaburza już 10 mg przyjętych w ciągu doby przed badaniem,
• odchudzania w aktywnej fazie choroby - ubywa wtedy także mięśni.

Jod przy nadczynności tarczycy - ile i skąd

Przy nadczynności tarczycy nie potrzebujesz diety bez jodu - wystarczy unikać jego nadmiaru. Polskie zalecenia mówią o ok. 150 µg jodu dziennie, czyli tyle, ile potrzebuje każdy dorosły.

Nadmiar jodu szkodzi na dwa sposoby. W chorobie Gravesa-Basedowa utrudnia leczenie: producent tiamazolu podaje, że niedobór jodu nasila odpowiedź tarczycy na lek, a nadmiar ją osłabia. Przy wolu guzkowym duża dawka jodu, np. ze środka kontrastowego do tomografii albo z amiodaronu (leku na zaburzenia rytmu serca), może nadczynność wywołać.

Dieta przed leczeniem jodem promieniotwórczym

Czy przed leczeniem jodem promieniotwórczym potrzebna jest dieta ubogojodowa, zależy od ośrodka - i to jego instrukcji trzeba się trzymać. Leczenie jodem radioaktywnym (¹³¹I) stanowi skuteczną opcję terapeutyczną, szczególnie w przypadkach opornych na leczenie farmakologiczne lub przy nawrotach choroby. Ta metoda polega na podaniu doustnie izotopu jodu, który gromadzi się w tarczycy i niszczy nadmiernie aktywne komórki.

Europejskie wytyczne medycyny nuklearnej (EANM, 2023) uznają, że specjalna dieta nie jest bezwzględnie konieczna. Radzą jednak przez co najmniej 7 dni przed badaniem jodochwytności i podaniem leku nie używać soli jodowanej i ograniczyć produkty bogate w jod: wodorosty, ryby, mleko i jaja. Szpital Kliniczny im. H. Święcickiego w Poznaniu w informacji dla chorych z nadczynnością pisze wprost, że specjalna dieta nie jest wymagana, a zaleca zwykłe, racjonalne odżywianie. Inne ośrodki mogą mieć bardziej rygorystyczną instrukcję. W badaniach dieta ubogojodowa zmniejszała ilość jodu w moczu, ale nie poprawiała skuteczności leczenia choroby Gravesa-Basedowa.

Niezależnie od diety trzeba wcześniej odstawić produkty, które dostarczają dużo jodu. Według EANM:

Nadczynność tarczycy a waga - dlaczego po leczeniu się tyje

W nadczynności tarczycy zwykle się chudnie, ale po rozpoczęciu leczenia większość osób przybiera na wadze - część z nich więcej, niż straciła. Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów jest chudnięcie pomimo zwiększonego apetytu. Nie dotyczy to jednak każdego: ok. 1 na 10 osób przybiera na wadze już w czasie choroby, bo apetyt rośnie bardziej niż spalanie.

Producent tiamazolu wyjaśnia, że przybieranie na wadze w czasie leczenia wynika ze zmniejszenia nadmiernego zużycia energii i zwykle jest pożądane. Kłopot w tym, że przemiana materii wraca do normy w ciągu ok. 3 miesięcy, a apetyt i porcje z okresu choroby zostają. W brytyjskim badaniu 1373 osób leczonych z powodu nadczynności mężczyźni przytyli w trakcie leczenia średnio 8 kg, a kobiety 5,5 kg. Ryzyko otyłości było u nich wyższe niż w populacji. Nieco więcej kilogramów przybywało po leczeniu jodem promieniotwórczym i po rozwinięciu się niedoczynności tarczycy. Pierwsze badania pokazują, że porady żywieniowe w czasie leczenia zmniejszają ten przyrost.

Jak nie przytyć po leczeniu

W okresie przed wyrównaniem hormonalnym dieta wysokoenergetyczna jest potrzebna, gdy chudniesz albo tracisz mięśnie. Po wyrównaniu hormonów od razu wróć do diety normokalorycznej. Ta zmiana wymaga profesjonalnego nadzoru, aby uniknąć nadmiernego przyrostu masy ciała.

• waż się raz w tygodniu od początku leczenia - a nie dopiero wtedy, gdy waga już wzrosła,
• najpierw odejmij dodatki - przekąski i tłuszcze dokładane w okresie chudnięcia; białko i warzywa zostają,
• po leczeniu jodem promieniotwórczym i operacji pilnuj wyników TSH - niewyrównana niedoczynność sprzyja tyciu; jak łączyć lewotyroksynę z jedzeniem, piszę na stronie Niedoczynność tarczycy,
• odchudzanie zaplanuj po wyrównaniu hormonów - wtedy obowiązują te same zasady co u innych osób, opisane na stronie Nadwaga i otyłość.

Kości przy nadczynności tarczycy - wapń i witamina D

Nieleczona nadczynność tarczycy osłabia kości, ale po wyrównaniu hormonów ich gęstość zwykle wraca do normy. Nadmiar hormonów tarczycy prowadzi do zwiększonej resorpcji kostnej, która przewyższa tempo tworzenia nowej tkanki kostnej. Osoby z tą chorobą mogą być bardziej podatne na złamania kości, szczególnie w obrębie kręgosłupa, bioder i nadgarstków. W zbiorczej analizie badań gęstość kości po leczeniu nadczynności wracała do normy, a 1-4 lata po rozpoznaniu bywała nawet przejściowo wyższa od przeciętnej - bez leków na osteoporozę. Dieta musi jednak dostarczać budulca:

• wapń - dorośli potrzebują 1000 mg dziennie, a 1200 mg - kobiety po 50. i mężczyźni po 65. roku życia. W Polsce dieta dorosłych dostarcza go średnio ok. 600 mg dziennie, więc braki ma większość osób. Najwięcej wapnia dają mleko, jogurt, kefir i sery, a poza nabiałem - sardynki jedzone z ośćmi, napoje roślinne wzbogacane wapniem, sezam, mak i wody mineralne z dużą ilością wapnia,
• witamina D - polskie zalecenia z 2023 roku zaliczają nadczynność tarczycy do stanów, w których łatwiej o niedobór. Dorosłym, którzy latem nie bywają regularnie na słońcu, radzą przyjmować przez cały rok 1000-2000 j.m. dziennie; przy nadczynności dawkę warto dopasować do stężenia 25(OH)D we krwi - celem jest 30-50 ng/ml,
• przed operacją tarczycy - europejskie wytyczne zalecają wcześniej wyrównać niedobór witaminy D, bo zmniejsza to ryzyko zbyt niskiego poziomu wapnia we krwi po zabiegu.

Kawa, sen i ruch przy nadczynności tarczycy

Kawa nie ma znanych interakcji z tiamazolem, ale kofeina pobudza, a przy nadczynności serce i układ nerwowy są już pobudzone. Objawy sercowo-naczyniowe obejmują przyspieszenie czynności serca i uczucie kołatania serca. Pacjenci często zgłaszają nerwowość, niepokój oraz rozdrażnienie, a także charakterystyczne drżenie rąk. Jeśli masz takie objawy, w aktywnej fazie choroby pij mniej kawy i mocnej herbaty - najlepiej tylko rano - albo wybierz kawę bezkofeinową i herbaty owocowe.

Pacjenci z nadczynnością tarczycy często borykają się z bezsennością i zaburzeniami snu, które mogą nasilać inne objawy choroby. Regularne godziny snu, unikanie kofeiny wieczorem oraz stworzenie odpowiednich warunków do odpoczynku są elementami wspomagającymi leczenie.

Aktywność fizyczna powinna być dostosowana do aktualnego stanu zdrowia pacjenta. W okresie nasilenia objawów zaleca się ograniczenie intensywnych treningów, które mogą dodatkowo obciążać układ sercowo-naczyniowy. Po wyrównaniu hormonalnym stopniowe zwiększanie aktywności fizycznej może przyczynić się do poprawy ogólnej kondycji i samopoczucia. Ćwiczenia z obciążeniem pomagają wtedy odbudować mięśnie i kości.

Choroba Gravesa-Basedowa i oczy - palenie, selen i cholesterol

W przypadku choroby Gravesa-Basedowa typowe są objawy oczne - wytrzeszcz, podwójne widzenie, obrzęk i zaczerwienienie powiek lub spojówek. To orbitopatia Gravesa. Europejska grupa ekspertów EUGOGO wymienia wśród czynników, które jej sprzyjają, palenie, źle wyrównaną pracę tarczycy, wysoki poziom przeciwciał, leczenie jodem promieniotwórczym i wysoki cholesterol. Na część z nich masz wpływ:

• rzuć palenie - wytyczne zalecają to wszystkim chorym; u palaczy orbitopatia przebiega ciężej, a nadczynność częściej wraca po odstawieniu leków,
• selen tylko w łagodnej orbitopatii - wytyczne zalecają wtedy 6-miesięczną kurację selenem, zwłaszcza tam, gdzie w diecie go brakuje; dieta kobiet w Polsce dostarcza go średnio ok. 38 µg dziennie, a zalecane spożycie to 55 µg. Dawkę ustala lekarz, a orzechów brazylijskich nie dokłada się wtedy garściami, bo mają bardzo dużo selenu,
• pilnuj cholesterolu - o diecie obniżającej LDL piszę na stronie Wysoki cholesterol.

Na samą nadczynność selen nie pomaga. W duńskim badaniu 430 osób z nowo rozpoznaną chorobą Gravesa-Basedowa przez 2-2,5 roku przyjmowało 200 µg selenu dziennie albo placebo. Remisji nie osiągnęło ok. 54% osób w obu grupach.

Biegunka i częste wypróżnienia

Dodatkowo chorzy często skarżą się na częstsze oddawanie stolca lub nawet biegunkę. Wynika to z przyspieszonej pracy przewodu pokarmowego i zwykle mija, gdy hormony się wyrównują. Przy biegunce czy wzdęciach proponuję modyfikacje diety zgodne z zasadami żywienia łatwostrawnego. Może to obejmować ograniczenie produktów wysokobłonnikowych czy eliminację pokarmów wzdymających. W praktyce:

• gotowane i duszone warzywa zamiast surowych - a otręby i grube kasze w mniejszych porcjach, do czasu poprawy,
• mniej kawy i słodzików - sorbitol i ksylitol z gum i słodyczy „bez cukru” działają przeczyszczająco,
• więcej płynów - przy biegunce traci się wodę i sole mineralne,
• gdy biegunka nie mija mimo leczenia - powiedz lekarzowi; przy autoimmunologicznych chorobach tarczycy częściej występuje celiakia, a badanie w jej kierunku robi się przed odstawieniem glutenu.

Przykładowe posiłki na jeden dzień

To przykład, a nie gotowy jadłospis - ilości dobiera się indywidualnie. Ten dzień jest ułożony na aktywną fazę choroby, gdy masa ciała spada; po wyrównaniu hormonów porcje i przekąski się zmniejsza.

Najczęstsze pytania

Współpraca - najczęstsze pytania

O autorce

Marta Pukrowiec

Dietetyk kliniczny

Pracuję z osobami, u których dieta jest częścią leczenia choroby.

• Studia licencjackie: Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy
• Studia magisterskie: Wydział Nauk o Żywności i Żywieniu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu
• Kursy i szkolenia: dialog motywujący dla specjalistów (2024), rola diety i suplementacji w anemii (2024), nietolerancje i alergie pokarmowe a mikrobiom jelitowy (2021), wpływ probiotyków na mikrobiom (2021)
• Zalecenia: według aktualnych badań i wytycznych Polskiego Towarzystwa Dietetyki, Instytutu Żywności i Żywienia oraz Światowej Organizacji Zdrowia

Więcej o mnie

Informacje na tej stronie mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarza. Dieta wspiera leczenie, ale go nie zastępuje - zmian w lekach nie wprowadzaj bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.